Xét nghiệm dấu ấn khối u-Tumor markers

Ngày:08/01/2018 lúc 21:41PM

Dấu ấn khối u là dấu ấn sinh học khối u, thường là các protein, được sản xuất bởi các tế bào ung thư hoặc đôi khi do cơ thể phản ứng với sự phát triển của ung thư. Bởi vì một số các chất này có thể được phát hiện trong mẫu cơ thể như máu, nước tiểu, và các mô, các dấu này có thể được sử dụng, cùng với các xét nghiệm và các thủ thuật khác, để giúp phát hiệnvà chẩn đoán một số loại ung thư, dự đoán và theo dõi phản ứng của một phương pháp điều trị nào đó, và phát hiện tái phát.

Gần đây hơn, ý tưởng về những gì cấu thành một khối u đã được mở rộng. Loại xét nghiệm mới hơn đã được phát triển để tìm những thay đổi trong vật chất di truyền (DNA, RNA), chứ không phải là protein, trong mẫu bệnh phẩm. Những thay đổi di truyền đã được phát hiện là có liên quan nhất định với bệnh ung thư và có thể được sử dụng như là dấu hiệucủa khối u để giúp xác định chẩn đoán, hướng dẫn điều trị nhắm mục tiêu, và / hoặc phát hiện ung thư sớm. Hơn nữa,những tiến bộ trong công nghệ đã dẫn đến các xét nghiệm đó có thể đánh giá một số chỉ dấu di truyền hoặc các bảng dấu ấn, cung cấp các thông tin mở rộng về đặc điểm của một khối u. 

Trong khi một vài dấu ấn khối u có sẵn và đã được tìm thấy là hữu ích lâm sàng, những dấu khác có sẵn nhưng không chỉ định thường xuyên, vì nó đã được tìm thấy là ít nhạy cảm và / hoặc ít đặc hiệu. Còn những dấu ấn khác đang sử dụng chỉ có trong các thiết lập nghiên cứu và tiếp tục được đánh giá trong các thử nghiệm lâm sàng. Với nghiên cứu đang diễn ra,và tiếp tục phát triển, có khả năng là 
chỉ điểm khối u có hiệu quả cao hơn sẽ đưa vào thị trường trong những năm tới, cuối cùng thay thế những dấu ấn không còn có ích.



Hạn chế


Xét nghiệm dấu ấn khối u có thể cung cấp thông tin rất hữu ích, nhưng nó cũng có những hạn chế:

     - Nhiều dấu ấn khối u cũng có thể được tăng lên ở những người có bệnh khác hơn là ung thư.
     - Một số dấu ấn khối u đặc hiệu cho một loại ung thư, trong khi những dấu ấn khác được nhìn thấy trong một số loạiung thư khác nhau. 
     - Không phải mọi người có một loại bệnh ung thư sẽ có một mức độ cao của các dấu ấn khối u tương ứng.
     - Không phải mọi bệnh ung thư có một dấu ấn khối u đã được xác định là liên kết với nó.

Do đó, một dấu ấn khối u riêng rẽ không chẩn đoán xác định một ung thư; đối với một số loại ung thư, nó chỉ cung cấp thêm thông tin có thể được xem xét cùng với lịch sử y tế của bệnh nhân và khám thực thể cũng như các xét nghiệm trong phòng thí nghiệm và / hoặc hình ảnh khác .


Có rất nhiều dấu ấn khối u khác nhau, mỗi dấu ấn biểu thị một quá trình đặc thù của bệnh , và chúng được sử dụng trong ung thư học để giúp phát hiện sự hiện diện của bệnh ung thư. Một mức độ cao của một dấu ấn khối u có thể chỉ ra ung thư; Tuy nhiên, cũng có thể có những nguyên nhân khác cũng làm tăng cao.

Dấu ấn khối u có thể được sản xuất trực tiếp bởi các khối u hoặc do tế bào không phải khối u như một phản ứng với sự hiện diện của một khối u. Hầu hết các dấu ấn khối u là các kháng nguyên khối u, nhưng không phải tất cả các kháng nguyên khối u có thể được sử dụng như là dấu hiệu của khối u.

Chụp nhũ ảnh, siêu âm, chụp cắt lớp vi tính, quét hình ảnh cộng hưởng từ , và xét nghiệm dấu ấn khối u giúp đỡ trong việc phân biệt các giai đoạn và điều trị các bệnh ung thư, nhưng chúng thường không chẩn đoán xác định. Chẩn đoán xác định bằng sinh thiết.

Dấu ân khối u được sử dụng như thế nào?

Dấu ấn khối u có thể được sử dụng cho nhiều mục đích. Tuy nhiên, nó không được dùng một mình. Tùy thuộc vào loạiung thư, nó có thể được sử dụng kết hợp với sinh thiết mô hay một xét nghiệm tủy xương hay lam máu, và / hoặc với dấu ấn khối u khác. Nó không phải là chẩn đoán xác định, nhưng cung cấp thêm thông tin có thể được sử dụng để giúp:

Sàng lọc. Bởi vì hầu hết các dấu ấn khối u không phải là nhạy cảm hoặc đủ đặc hiệu, các xét nghiệm này là không thích hợp cho sàng lọc cộng đồng dân số nói chung; Tuy nhiên, một số ít có thể được sử dụng để sàng lọc những người có nguy cơ cao bởi vì họ có một lịch sử gia đình mạnh hoặc yếu tố nguy cơ đặc hiệu đối với một ung thư đặc biệt. 
Chẩn đoán. Trong một người có triệu chứng, dấu ấn khối u có thể được sử dụng để giúp phát hiện sự hiện diện củabệnh ung thư và giúp phân biệt nó với các nguyên nhân khác có các triệu chứng tương tự.
Giai đoạn. Nếu một người có bệnh ung thư, độ cao của dấu ấn khối u có thể được sử dụng để giúp xác định xem ung thư đã lan tràn (di căn) tới các mô và các cơ quan khác và đến mức độ nào. 
Xác định dự hậu. Một số dấu ấn khối u có thể được sử dụng để giúp xác định khả năng xâm lấn tiến triển của một bệnh ung thư .
Hướng dẫn lựa chọn điều trị. Một vài dấu ấn khối u cung cấp thông tin về những phương pháp điều trị có thể có hiệu quả chống ung thư của một người. Đây là một khu vực phát triển của nghiên cứu. 

Theo dõi sự thành công của điều trị và phát hiện tái phát. Dấu ấn khối u có thể được sử dụng để giám sát hiệu quảcủa điều trị, đặc biệt là trong các tiên tiến của ung thư. Nếu mức dấu ấn giảm, việc điều trị hiệu quả; nếu nó vẫn cao, điều chỉnh điều trị là cần thiết. (Tuy nhiên thông tin phải được sử dụng cẩn thận, , vì các nguyên nhân khác đôi khi có thể gây ra tăng hoặc giảm các dấu ấn khối u ). Một trong những ứng dụng quan trọng nhất cho các dấu ấn khối u, cùng với hướng dẫn điều trị, là để theo dõi tái phát ung thư. Nếu một dấu ấn khối u tăng lên trước khi điều trị, thấp sau khi điều trị, và sau đó bắt đầu tăng theo thời gian sau đó, thì có khả năng là các ung thư đang trở lại. (Nếu nó vẫn còn cao sau khi phẫu thuật,rất có thể là không phải tất cả các khối ung thư đã được cắt bỏ.)

Kỹ thuật

Đo lặp đi lặp lại của các chỉ dấu khối u là cần thiết, một số phòng thí nghiệm thử nghiệm lâm sàng cung cấp một cơ chế báo cáo đặc biệt, một chuỗi giám sát, nối kết quả xét nghiệm và các dữ liệu khác liên quan đến người bệnh được thử nghiệm. Điều này đòi hỏi một định danh duy nhất cho từng người.. Một chức năng quan trọng của cơ chế này là để đảm bảo rằng mỗi lần xét nghiệm đều được thực hiện bằng cách sử dụng một bộ kit xét nghiệm này. Ví dụ, đối với xét nghiệm AFP có nhiều bộ kit thương mại khác nhau, dựa trên các công nghệ khác nhau, và có sẵn. AFP đã được đo bằng cách sử dụng bộ kit xét nghiệm khác nhau là không thể so sánh với nhau được trừ khi tính toán đặc biệt được thực hiện.

Liên kết với các phòng thử nghiệm thành thạo cho các xét nghiệm dấu ấn khối u, và các xét nghiệm lâm sàng nói chung, là một lĩnh vực mới nổi. Tại Hoa Kỳ, New York là nước nổi bật trong việc ủng hộ nghiên cứu như vậy.


Các dấu ấn khối u

Bảng 1

Dấu ấn khối u

Loại ung thư liên đới

Alpha fetoprotein(AFP)

U tế bào mầm, ung thư biểu mô tế bào gan

CA15-3

Ung thư vú

CA27-29

Ung thư vú

CA19-9

Chủ yếu ung thư tụy, nhưng cũng tăng ung thư đại trực tràng và loại ung thư khác của đưởng tiêu hóa.

CA-125

Chủ yếu là ung thư buồng trứng, nhưng cũng có thể tăng lên trong ung thư nội mạc tử cung , ung thư ống dẫn trứng, ung thư phổi, ung thư vú và ung thư đường tiêu hóa. Cũng có thể tăng trongendometriosis.

Calcitonin

Ung thư biểu mô tuyến giáp thể tuỷ

Calretinin

Mesothelioma, khối u mô đệm dây giới tính - sinh dục sex, ung thư biểu mô vỏ thượng thận,sarcoma hoạt dịch

Carcinoembryonic antigen

Ung thư đường tiêu hóa, ung thư cổ tử cung, ung thư phổi, ung thư buồng trứng, ung thư vú, ung thư đường tiết niệu

CD34

Hemangiopericytoma / khối u xơ đơn độc, lipoma pleomorphic, khối u mô đệm đường tiêu hóa,protuberans dermatofibrosarcoma

CD99MIC 2

Ewing sarcoma, khối u nguyên phát neuroectodermal, hemangiopericytoma / khối u xơ đơn độc,sarcoma hoạt dịch, lymphoma, bệnh bạch cầu, khối u mô đệm dây giới tính -sinh dục sex

CD117

Khối u mô đệm đường tiêu hóa, mastocytosis, seminoma

Chromogranin

Khối u thần kinh nội tiết

Chromosomes 3, 7, 17, and 9p21

Ung thư bọng đái

Cytokeratin (various types)

Nhiều loại ung thư biểu mô, một số loại sarcoma

Desmin

Sarcoma cơ trơn, sarcoma cơ vân, sarcoma mô đệm nội mạc tử cung

Epithelial membrane antigen (EMA)

Nhiều loại ung thư biểu mô, meningioma, một số loại sarcoma

Factor VIIICD31FL1

Sarcoma mạch máu

Glial fibrillary acidic protein (GFAP)

U mô đệm thần kinh (u sao bào, ependymoma) (glioma (astrocytomaependymoma)

Gross cystic disease fluid protein(GCDFP-15)

Ung thư vú, ung thư buồng trứng, ung thư tuyến nước bọt

HMB-45

MelanomaPEComa (ví dụ angiomyolipoma), ung thư biểu mô tế bào sáng, ung thư biểu mô vỏ thượng

Human chorionic gonadotropin (hCG)

Bệnh thai trứng, u tế bào mầm, choriocarcinoma

Immunoglobulin

Lymphoma, bệnh bạch cầu

Inhibin

Khối u mô đệm dây giới tính-sinh dục sex, ung thư biểu mô vỏ thượng thận, hemangioblastoma

Keratin (various types)

Ung thư biểu mô, một số loại sarcoma

Lymphocyte marker(various types

Lymphoma, bệnh bạch cầu

MART-1 (Melan-A)

Melanomakhối u sản xuất steroid- (ung thư biểu mô vỏ thượng thận, u tuyến sinh dục

Myo D1

Rhabdomyosarcoma, u tế bào nhỏ, tròn, màu xanh

Muscle-specific actin(MSA)

Myosarcoma (leiomyosarcomarhabdomyosarcoma)

Neurofilament

Khối u thần kinh nội tiết ung thư biểu mô tế bào nhỏ của phổi

Neuron-specific enolase (NSE)

Khối u thần kinh nội tiết, ung thư biểu mô tế bào nhỏ của phổi , ung thư vú

Placental alkaline phosphatase (PLAP)

Seminomadysgerminomaung thư biểu mô phôi

Prostate-specific antigen

Tiền liệt tuyến

PTPRC (CD45)

Lymphomabệnh bạch cầu, u histiocytic

S100 protein

Melanomasarcoma (neurosarcomalipomachondrosarcoma), astrocytomakhối u mô đệm đường tiêu hóa, ung thư tuyến nước bọt, một số loại ung thư tuyến, u histiocytic (dendritic cellmacrophage)

Smooth muscle actin (SMA)

Khối u mô đệm đường tiêu hóa, leiomyosarcomaPEComa

Synaptophysin

Khối u thần kinh nội tiết

Thyroglobulin

Dấu ấn ung thư tuyến giáp sau phẫu thuật (nhưng không phải ung thư tuyến giáp thể tuỷ)

Thyroid transcription factor-1

Tất cả các loại ung thư tuyến giáp, ung thư phổi

Tumor M2-PK

Ung thư đại trực tràng, ung thư vú, ung thư ,biểu mô tế bào thận , ung thư phổi, ung thư tuyến tụy, ung thư thực quản, ung thư dạ dày, ung thư cổ tử cung, ung thư buồng trứng,

Vimentin

Sarcoma, ung thư biểu mô tế bào thận, ung thư nội mạc tử cung, ung thư phổi, ung thư hạch, bệnh bạch cầu, melanoma


Bàng 2

 

 

 

 

Dùng

 

 

 

 

Dấu ấn khối u

Ung thư liên đới

Mẫu thử

Sàng lọc

Giúp chần đoán

Giai đoạn

Xác định dư hậu

Hướng dẫn chọn điều trị

Theo dõi thành công của điều trỉ và phát hiện tái phát

Biện luận

AFP (Alpha-feto protein)

Một số bệnh ung thư gan, buồng trứng và tinh hoàn

Máu

X

 

 

 

X

Cũng tăng trong khi mang thai và bệnh viêm gan cấp tính và mãn tính

ALK gene rearrangements

Ung thư phổi tế bào không nhỏ, anaplastic large cell lymphoma

 

 

 

 

X

 

Giúp xác định xem điều trị với liệu pháp nhắm mục tiêu có thích hợp

B-cell immunoglobulin gene rearrangement

Lymphoma tế bào B

Tủy xương mô , dịch cơ thể máu

 

X

 

 

 

X

Phát hiện những thay đổi đặc trưng (sắp xếp lại) trong gen đặc hiệutrong tế bào B

B2M (Beta-2 microglobulin)

Đa u tủy, bệnh bạch cầulymphocytic mãn tính (CLL), và một số lymphoma

Máu Nước tiểu ,CSF

 

X

 

X

Cao trong các nguyên nhân khác, chẳng hạn như bệnh thận

BCR-ABL

Bệnh bạch cầumyleloid mãn tính (CML) và bệnh bạch cầulymphocytic cấp tính BCR-ABLdương (ALL)

Máu ,tủy   xương

 

X

 

 

 

X

 

CA 15-3 (Cancer antigen 15-3)

Ung thư vú

Máu

 

 

 

X

Cũng tăng cao trongcác bệnh ung thư khác,bao gồm cả phổi,buồng trứng cũng như u vúlành tính, viêm màng dạ con,

viêm gan; CA 15-3

hoặc CA 27,29 là haixét nghiệm dấu ấn khác nhau cho cùng một ung thư

CA 19-9 (Cancer antigen 19-9)

Tụy, đôi khi ống dẫn mật, túi mật, dạ dày, đại tràng

Máu

 

 

 

X

Cũng tăng lên trong cácdạng khác của bệnh ung thư đường tiêu hóavà không do ung thưnhư bệnh tuyến giáp,viêm tụy, tắc nghẽn ống dẫn mật, và bệnh viêmruột

CA-125 (Cancer antigen 125)

Buồng trứng

Máu

X

 

 

 

X

Cũng tăng với bệnh ung thư khác như nội mạc tử cung, màng bụng,ống dẫn trứng, và không ung thư chẳng hạn như endometriosis,PID, một số bệnh lành tính và nguyên nhânkhác như u xơ tử cung,thai

Calcitonin

Ung thư biểu môtuyến giáp thể tuỷ(MTC) vàhyperplasia tế bào - C

Máu

X

 

 

 

X

Cũng tăng với bệnh ung thư khác, như ung thưphổi và các bệnh bạch cầu, nhưng không được sử dụng để phát hiện các bệnh này.

CEA (Carcino-embryonic antigen)

Ung thư đại trực tràng cũng nhưtuyến tụy ,phổi, vú,buồng trứng, tuyến giáp thể tuỷ hoặcung thư khác

Máu

X

X

 

X

Cao trong nguyên nhânnhư RA, viêm gan,COPD, viêm đại tràng,viêm tụy, và ở những người hút thuốc lá

Chromogranin A(CgA)

Các khối u thần kinh nội tiết (khối u carcinoid,neuroblastoma)

Máu

 

X

 

 

 

X

DCP (Des-gamma-carboxy prothrombin)

Ung thư biểu mô tế bào gan (HCC)

Máu

 

 

 

 

 

X

Thử nghiệm mới;thường được sử dụngcùng với một chẩn đoánhình ảnh cộng với AFPvà / hoặc AFP-L3%

EGFR mutation

Ung thư phổi tế bào không nhỏ, đôi khi đầu và cổ

 

 

 

X

X

 

Giúp xác định xem điều trị với liệu pháp nhắm mục tiêu có phù hợp;không có sẵn trong tất cả các phòng thí nghiệm

Estrogen and Progesterone receptors

 

 

X

X

 

Tăng trong ung thư phụ thuộc hormone

Fibrin/Fibrinogen

Bọng đái

Nưới tiểu

 

 

 

 

 

X

 

Gastrin

Tăng sản tế bào G,khối u sản xuấtgastrin(gastrinoma)

Máu

 

X

 

 

 

X

Cũng được sử dụng để giúp chẩn đoánZollinger-Ellison syndrome

hCG (Human chorionic gonadotropin, also called Beta-hCG)

Tinh hoàn và bệnhtrophoblastic, u tế bào mầm,choriocarcinoma

Máu, Nước tiểu

 

X

 

 

 

X

Tăng trong thời kỳ mang thai

HER2/neu

Breast, gastric, esophageal

 

 

 

X

X

 

Ung thư có HER2 / neudương tính có xu hướngphát triển / phát tán nhanh hơn các bệnh ung thư khác và có nhiều khả năng để đáp ứng với điều trị bằngcác loại thuốc chống lạicác thụ thể HER2 trên các tế bào ung thư.

JAK2 mutation

Môt vài loạileumemia

Máu, tủy xương

 

X

 

 

 

 

Cũng được sử dụng để chẩn đoán rối loạn tủyxương đặc trưng bởi sự sản xuất thừa của một hoặc nhiều loại tế bàomáu được biết đến nhưnhững khối ung thưmyeloproliferative(MPNs), đặc biệt là polycythemia vera (PV)

KRAS mutation

Ung thư đại tràng, phổi tế bào không nhỏ

 

 

 

X

X

 

Giúp xác định xem điều trị với liệu pháp nhắm mục tiêu có thích hợp

LD (Lactate dehydrogenase)

Khối u tinh hoàn và tế bào mầm khác

Máu

 

 

X

X

 

X

LDH tăng cao trongmột loạt các nguyên nhân và thường đượcsử dụng để giúp xác định nguyên nhân và vị trí của tổn thương môtrong cơ thể và theo dõisự phát triển của mô; có thể được sử dụng trong các bệnh ung thư khác,chẳng hạn như u lympho, u ác tính,neuroblastoma

Monoclonal immunoglobulins

Đa u tủy và

Waldenstroms macroglobulinemia

Máu, nước tiểu

X

 

 

 

X

Tế bào nhân bảnplasma với sản xuấtthừa của một loạiglobulin miễn dịch,thường được phát hiệnbằng điện di proteinhay chuỗi nhẹ tự do huyết thanh

PSA (Prostate specific antigen)

Tuyến tiền liệt

Máu

X

X

 

 

 

X

Có thể được sử dụng để sàng lọc những người đàn ông có nguy cơ cao do tiền sử gia đình;không có sự đồng thuận về sử dụng để sàng lọcnhững người đàn ôngkhông có triệu chứng;cũng tăng trong tuyến tiền liệt tăng sản lành tính (BPH), viêm tuyến tiền liệt, và với độ tuổingày càng tăng

SMRP (Soluble mesothelin-related peptides)

Mesothelioma ( U trung biểu mô)(loại hiếm của ung thư liên quan đếntiếp xúc với amiăng)

Máu

 

 

 

 

X

Thường được sử dụngkết hợp với kiểm tra hình ảnh

T-cell receptor gene rearrangement

Lymphoma tế bào T

Tủy xương, mô, dịch cơ thế, máu

 

X

 

 

 

X

Phát hiện những thay đổi đặc trưng (sắp xếp lại) trong gen đặc hiệutrong các tế bào T

Thyroglobulin

Tuyến giáp

Máu , mô

 

 

 

X

Sử dụng sau khi tuyến giáp được lấy ra đểđánh giá điều trị

21-gene signature (Oncotype DX®) and 70-gene signature (MammaPrint®)

 

 

 

 

 

X

Đánh giá nguy cơ tái phát

Kết quả không chính xác

Hiệu ứng hook hoặc hiệu ứng prozone là một kết quả âm tính giả với xét nghiệm miễn dịch nhất định do nồng độ rất cao của một chất phân tích đặc hiệu. Hiệu ứng hook chủ yếu ảnh hưởng ở bước một của thử nghiệm immunometric.
Hiệu ứng hook gây ra báo cáo số lượng của các dấu ấn khối u là không chính xác thấp trong khi số lượng là cao. Mộthiệu ứng hook không bị phát hiện có thể gây chậm xác định của một khối u. Hiệu ứng hook có thể được phát hiện bằng cách phân tích pha loãng nối tiếp. Không có hiệu ứng hook nếu số lượng báo cáo của các dấu ấn khối u trong một pha loãng là tỷ lệ thuận với độ pha loãng
.

Phối hợp nhiều xét nghiệm dấu ấn khối u
Có 4 điều cần được xem xét về xét nghiệm dấu ấn khối u :

Độ nhạy, không có xét nghiệm dấu ấn khối u nào có độ nhạy 100%, vì vậy một số khối u vẫn không được phát hiện bởi một xét nghiệm dấu ấn khối u đơn
Đặc hiệu, chỉ xét nghiệm dấu ấn khối u M2-PK cho đại trực tràng có độ đặc hiệu đến 95 phần trăm 
Âm tính giả, kết quả là âm tính, nhưng trong thực tế là đương tính, vì thế nó rất nguy hiểm; cho đến bây giờ chỉ có xét nghiệm dấu ấn khối u M2-PK trong đó phân tích ADN không có âm tính giả
Dương tính giả, kết quả là dương tính, nhưng trong thực tế là âm tính, bởi vì kết quả xét nghiệm dương tính, nên một thử nghiệm khác hoặc sinh thiết phải được thực hiện

Phối hợp nhiều xét nghiệm dấu ấn khối u sẽ cho một kết quả chính xác hơn là một

Đại trực tràng: M2-PK, nếu M2-PK thường không có sẵn ,vì vậy có thể thử nghiệm CEA, CA 19-9, CA 125
: CEA, CA 15-3, Cyfra 21-1
Buồng trứng: CEA, CA 19-9, CA 125, AFP, BHCG
Tử cung: CEA, CA 19-9, CA 125, Cyfra 21-1, SCC
Tuyến tiền liệt: PSA, FPSA và tỷ lệ
Tinh hoàn: AFP, BHCG
Tụy / dạ dày: CEA, CA 19-9, CA 72-4
Gan: CEA, AFP
Thực quản: CEA, Cyfra 21-1
Tuyến giáp: CEA, NSE
Phổi: CEA, CA 19-9, CA 125, NSE, Cyfra 21-1 (độ nhạy Cyfra 21-1 là 79 %, trong khi đối với SCC và CEA tương ứng là 41 và 31%) 
Bàng quang: CEA, Cyfra 21-1, TPA

 

Dịch từ (https://labtestsonline.org)

Lê Thị Ánh Tuyết
BÌNH LUẬN
Tin cùng chuyên mục